O dochodzeniu regresów ubezpieczeniowych (1)
W ostatnich latach można zaobserwować wzrastającą rolę dochodzenia wierzytelności w działalności zakładów ubezpieczeń. Wzrost znaczenia działalności windykacyjnej dla ubezpieczycieli został także usankcjonowany przez ustawodawcę.
Przepis art. 3 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 22 maja 2003 r. wśród czynności ubezpieczeniowych obok m.in. wypłacania odszkodowań i innych świadczeń, wylicza prowadzenie postępowań regresowych oraz postępowań windykacyjnych odnoszących się do wierzytelności ubezpieczającego, mających bezpośredni wpływ na zakres odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń (pkt 5). Umieszczenie w samej treści przepisu postępowań regresowych przed innymi postępowaniami windykacyjnymi, świadczy nie tylko o specyfice wierzytelności regresowych, ale również o znaczeniu instytucji regresu dla zakładu ubezpieczeń.
Czym jest regres ubezpieczeniowy, którego znaczenie dla działalności zakładu zostało podkreślone przez ustawodawcę? Regres ubezpieczeniowy występuje, gdy roszczenie, które przysługuje osobie poszkodowanej do osoby odpowiedzialnej za wyrządzenie szkody z chwilą wypłaty odszkodowania (lub świadczenia) ubezpieczeniowego, przechodzi na zakład ubezpieczeń jako uprawnienie do zwrotu kwoty jaka została wypłacona z tytułu zawartej umowy ubezpieczenia.
Regres typowy
Regres ubezpieczeniowy nie stanowi instytucji jednolitej i dzieli się na typowy oraz nietypowy. Różnicę pomiędzy regresem typowym a nietypowym przedstawia poniższa tabelka:
| Regres typowy | Regres nietypowy |
| - skierowany do osoby trzeciej (podmiotu znajdującego się poza stosunkiem ubezpieczenia),
- stosowany w ubezpieczeniach mienia, - podstawa prawna oparta na mechanizmie subrogacji. | - skierowany do podmiotów, które są stronami stosunku ubezpieczenia,
- stosowany w ubezpieczeniach OC, -podstawę prawną stanowi przepis szczególny. |
Zgodnie z przepisem art. 805 § 2 kodeksu cywilnego, odszkodowanie z tytułu umowy ubezpieczenia ma zawsze charakter pieniężny. Tym samym regres, jako roszczenie zwrotne dotyczące wypłaconego odszkodowania, również dotyczy świadczenia pieniężnego. Jako regres nie może zatem zostać uznane roszczenie o zwrot skradzionej rzeczy, która po wypłacie odszkodowania stanowi własność zakładu ubezpieczeń.
W literaturze ubezpieczeniowej zobowiązany (dłużnik) z tytułu regresu (zarówno typowego jak i nietypowego) nazwany został regresantem, natomiast zakład ubezpieczeń (wierzyciel) prowadzący postępowanie regresowe - regredientem i takie określenia również używane są w niniejszym opracowaniu.
Genezę powstania instytucji regresu typowego należy wiązać z poszukiwaniem instytucji, która pozwoliłaby uniknąć sytuacji gdy osoba odpowiedzialna za wyrządzenie szkody nie ponosi konsekwencji finansowych tylko dlatego, że poszkodowany posiadał ochronę ubezpieczeniową. Regres typowy uregulowany był już m.in. w ustawodawstwie pruskim i austriackim z początków ubiegłego wieku. Mechanizm regresu typowego został oparty na mechanizmie subrogacji, polegającej na nabyciu praw wierzyciela przez osobę, która spłaciła cudzy dług. Zgodnie z przepisem art. 518 § 1 pkt 4 kodeksu cywilnego, osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty, jeżeli przewidują to przepisy szczególne. Takie przepisy szczególne regulujące typowy regres ubezpieczeniowy zawarte są w uregulowaniach art. 828 k.c. oraz w zakresie umowy ubezpieczenia morskiego - art. 337 § 1 kodeksu morskiego z dnia 18 września 2001r. Przedmiotowe przepisy dotyczące regresu w ubezpieczeniach morskich są oparte na tej samej konstrukcji, jak omówiony poniżej regres typowy regulowany kodeksu cywilnego.
Warto zwrócić uwagę, że wskazane przepisy art. 828 k.c. umiejscowione zostały w dziale dotyczącym ubezpieczeń majątkowych, które dzielą się na ubezpieczenia mienia i odpowiedzialności cywilnej. W związku z powyższym, instytucja regresu typowego ma odniesienie tylko do ubezpieczeń mienia określonych w dziale II (non-life) załącznika do ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Regres nie ma natomiast zastosowania w ubezpieczeniach życiowych czy osobowych, jakie prowadzone są przez zakład ubezpieczeń non-life.
Przepis art. 828 § 1 k.c. stanowi, że jeżeli nie umówiono się inaczej, z dniem zapłaty odszkodowania przez zakład ubezpieczeń roszczenie ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę przechodzi z mocy prawa na zakład ubezpieczeń co do wysokości zapłaconego odszkodowania. Jeżeli zakład pokrył tylko część szkody, ubezpieczającemu przysługuje co do pozostałej części pierwszeństwo zaspokojenia przed roszczeniem zakładu ubezpieczeń. Z kolei zgodnie z przepisem art. 828 §2 k.c., nie przechodzą na zakład ubezpieczeń roszczenia ubezpieczającego przeciwko osobom, z którym ubezpieczający pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym lub za które ponosi odpowiedzialność.
Z przedmiotowego przepisu warto zwrócić uwagę na następujące elementy, które pozwalają lepiej zrozumieć zagadnienia związane z dochodzeniem regresu typowego.
Regres jest roszczeniem pieniężnym i nie może być mylony z odzyskiem, który w rozumieniu przepisów rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości zakładów ubezpieczeń stanowi prawo własności zakładu ubezpieczeń do ubezpieczonego majątku.
Roszczenie regresowe powstaje wraz z zapłatą odszkodowania, natomiast zakład ubezpieczeń nie ma podstaw do wystąpienia z regresem gdy nie doszło do faktycznego spełnienia świadczenia ubezpieczeniowego. Dotyczy to również sytuacji, gdy zakład ubezpieczeń ustalił, zakończył postępowanie likwidacyjne, powiadomił o przyznaniu odszkodowania uprawnionego, który jednak należnej kwoty nie odbiera.
W kontekście postępowania regresowego warto zwrócić uwagę, że zakład ubezpieczeń może nie pokryć całości szkody ubezpieczającego, ograniczając się tylko do wyrównania jej części. Taka okoliczność może zaistnieć np. gdy wartość mienia była większa niż suma ubezpieczenia (niedoubezpieczenie) lub umowa ubezpieczenia mienia zawierała opcję udziału własnego czyli zakład ubezpieczeń nie pokrywa określonej kwotowo lub procentowo części szkody. W takiej sytuacji, ubezpieczającemu, zgodnie z zasadą nemo subrogatur contra se, przysługuje pierwszeństwo zaspokojenia nie pokrytej części szkody od osoby odpowiedzialnej przed roszczeniem regresowym zakładu ubezpieczeń.
Dłużnikiem zakładu ubezpieczeń z tytułu regresu typowego jest osoba trzecia, czyli taka, która nie jest związana w przedmiotowym przypadku umową ubezpieczenia. Jednak wspomniany art. 828 § 2 k.c. zawiera ograniczenie podmiotowe w stosunku do osób, z którymi ubezpieczający pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym a także osób, za które ponosi odpowiedzialność. Dochodzenie regresów od osób pozostających z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowym oznaczałoby, iż sam ubezpieczający ponosiłby również obciążenie finansowe związane z regresem, a tym samym dokonywałby zwrotu kwoty, jaką otrzymał tytułem odszkodowania, co podważałoby w takim przypadku sens ubezpieczenia. Osobami, z którymi ubezpieczający pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym mogą być małżonek, dzieci (w tym przysposobione) czy inne osoby bliskie zarówno tak krewni jak i powinowaci, jak również nie związane takimi więzami, np. konkubenci. Z drugiej strony istnieje podstawa do wystąpienia z regresem wobec małżonka, jeżeli prowadzi on odrębne gospodarstwo domowe (np. małżonkowie żyją w separacji).
Wskazanie jako regresanta osoby odpowiedzialnej za wyrządzenie szkody nie zawsze oznacza, że regres dochodzony jest od sprawcy. Zgodnie z obowiązującymi zasadami odpowiedzialności deliktowej, osoba odpowiedzialna nie musi oznaczać sprawcy szkody. Przykładem takiej sytuacji może być wyrządzenie szkody przez 8-letnie dziecko. W takim przypadku do zwrotu wypłaconego odszkodowania, zgodnie z przepisem art. 426 k.c. zobowiązane mogą być osoby odpowiedzialne za sprawowanie opieki na tym małoletnim. Ponadto w myśl przepisu art. 922 §1 k.c., prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów prawa spadkowego. Do obowiązków majątkowych zmarłego przechodzących na jego spadkobierców należą również obowiązek naprawienia szkody, w tym zaspokojenia wierzytelności wynikającej z regresu ubezpieczeniowego. Dlatego też z roszczeniem o zwrot wypłaconego odszkodowania po śmierci osoby odpowiedzialnej, zakład ubezpieczeń może również występować w przypadkach wskazanych w ustawie do jej spadkobierców.
W praktyce często na pozycji regresanta znajduje się inny zakład ubezpieczeń. Poszkodowany, którego mienie stanowiące przedmiot ubezpieczenia zostało uszkodzone, zniszczone lub utracone, może wystąpić z roszczeniem o wyrównanie szkody do zakładu, w którym posiada zawartą umowę ubezpieczenia przedmiotowego mienia. W przypadkach gdy za wyrządzenie szkody odpowiedzialność ponosi osoba trzecia, która posiada ważną na dzień zdarzenia umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, roszczenie o naprawienie szkody zgodnie z przepisem art. 822 § 4 k.c., może zostać zgłoszone do ubezpieczyciela tej osoby odpowiedzialnej. Jeżeli ubezpieczający z opcji takiej nie skorzysta a zgłosi szkodę w zakładzie, w którym posiada zawartą umowę ubezpieczenia mienia, zakład ubezpieczeń po wypłacie odszkodowania, może wystąpić z roszczeniem regresowym na podstawie art. 828 § 1 k.c. do zakładu ubezpieczeń, w którym osoba odpowiedzialna za wyrządzenie szkody posiada ochronę wynikającą z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. W praktyce sytuacje gdy regresantem staje się inny zakład ubezpieczeń mogą mieć miejsce najczęściej po dokonaniu wypłaty odszkodowania z ubezpieczenia autocasco pojazdu lub z ubezpieczenia mieszkania. W przedmiotowych sytuacjach, regresant zobowiązany jest do przyjęcia roszczenia, które może przyjąć formę wezwania do zapłaty wypłaconej kwoty a następnie podjęcia działań związanych z likwidacją szkody, realizując obowiązki wynikające z przepisów art. 16 ustawy o działalności ubezpieczeniowej.
W przypadku dochodzenia przez zakład ubezpieczeń regresu typowego, po stronie zobowiązanych mogą również występować dwa lub więcej podmioty. Odpowiedzialność takich podmiotów może przybierać charakter odpowiedzialności solidarnej, tj. każdy z dłużników odpowiedzialny jest za zapłatę pełnej kwoty wierzytelności, a spłata całości dokonana przez jednego z regresantów zwalnia ze zobowiązania pozostałych. Regres z odpowiedzialnością solidarną dłużników zachodzi np. gdy kilka osób wspólnie dokonało kradzieży mienia, za które zakład ubezpieczeń wypłacił odszkodowanie. Możliwa jest także sytuacja, gdy odpowiedzialność regresantów nie ma charakteru solidarnego, a każdy z nich odpowiedzialny jest za określoną część zobowiązania. Przedmiotowa okoliczność zachodzi, gdy odpowiedzialny za wyrządzenie szkody zawarł dobrowolną umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w innym zakładzie, ale odpowiedzialność gwarancyjna zakładu jest ograniczona poprzez zastosowanie udziału własnego. W takim przypadku jeden regresant, tj. zakład ubezpieczeń nie odpowiada za określoną kwotowo lub procentowo część szkody, którą pokrywa drugi regresant, tj. osoba odpowiedzialna za wyrządzenie szkody.
W praktyce postępowań regresowych może również dojść do sytuacji, w której zakład ubezpieczeń (jako regresant) dokonuje zwrotu wypłaconego odszkodowania, natomiast prowadząc własne postępowanie stwierdza, że wobec sprawcy szkody zachodzą przesłanki do wystąpienia z roszczeniem zwrotnym w ramach regresu nietypowego z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Tym samym, po wypłacie odszkodowania dotychczasowy regresant może stać się regredientem.
Ponadto warto pamiętać, że sprawność dochodzenia regresów typowych przez zakład ubezpieczeń jest bardzo ważna nie tylko ze względu na wysokość inkasa a tym samym wynik finansowy zakładu. Równie istotnym elementem jest skuteczność postępowania regresowego z punktu widzenia klienta, dla którego odzyskanie przez zakład wypłaconego z ubezpieczenia mienia odszkodowania jest bardzo ważne ze względu na przywrócenie uprawnień do obniżki składki z tytułu bezszkodowego przebiegu ubezpieczenia.
Maciej Rapkiewicz
Źródło:
